Cơ chế bốc thăm nhà ở xã hội tại Việt Nam: Vì sao phải “ngẫu nhiên” để đảm bảo công bằng?

Trong bối cảnh nhu cầu nhà ở xã hội ngày càng cao nhưng nguồn cung có hạn, câu chuyện làm sao để phân phối, bốc thăm nhà ở xã hội một cách công bằng luôn thu hút sự quan tâm của hàng nghìn người dân. Tại Hà Nam, những buổi bốc thăm căn hộ như ở Flamingo Lê Hồ (nhà ở xã hội tại Hà Nam) thường trở thành tâm điểm tranh luận: vì sao phải bốc thăm ngẫu nhiên? Vì sao người độc thân lại có thể bốc trúng căn lớn, trong khi gia đình đông người lại bị “lọt” vào căn nhỏ? Cơ chế nào đảm bảo sự công bằng thực sự trong lựa chọn căn hộ nhà ở xã hội?

Những băn khoăn này một lần nữa được đặt ra tại Hội nghị đối thoại “Từ thủ tục liên thông đến an cư” do Trung tâm Phục vụ hành chính công Hà Nội tổ chức ngày 3/12. Người dân muốn hiểu rõ hơn về quy trình bốc thăm, về quyền đổi căn hộ và cả về tiêu chí ưu tiên trong xét duyệt hồ sơ.

Nhu cầu thực tế không đồng đều lý do bốc thăm phải diễn ra ngẫu nhiên

Theo đại diện chủ đầu tư dự án nhà ở xã hội Flamingo Lê Hồ (Color Home Lê Hồ), kết quả khảo sát trước khi bốc thăm cho thấy một thực tế khá bất ngờ: chỉ khoảng 2% khách hàng đăng ký nhu cầu đối với căn hộ nhỏ nhất loại căn 30m², 1 phòng ngủ, 1 vệ sinh. Trong khi đó, số lượng căn diện tích nhỏ lại nhiều hơn nhu cầu thực. Nếu tổ chức bốc thăm theo từng nhóm diện tích như đề xuất của cư dân, sẽ xảy ra tình huống méo mó: nhóm căn hộ nhỏ dư thừa nhưng nhóm căn lớn lại thiếu, dẫn đến việc phân phối trở nên thiếu công bằng.

Vì thế, chủ đầu tư quyết định thực hiện cơ chế bốc thăm hoàn toàn ngẫu nhiên cho tất cả hồ sơ hợp lệ, thay vì phân nhóm theo nhu cầu diện tích. Đây là phương án được cho là bảo đảm công bằng ở mức cao nhất, khi mọi người mua bất kể quy mô gia đình đều có cơ hội ngang nhau tiếp cận từng loại căn hộ trong quỹ nhà có hạn.

Quyền đổi căn hộ nhu cầu chính đáng nhưng chưa có hành lang pháp lý rõ ràng

Tại hội nghị, nhiều người dân cũng đặt câu hỏi: nếu bốc trúng căn không phù hợp, liệu có thể xin đổi sang căn rộng hơn hoặc đổi sang dự án nhà ở khác cùng chủ đầu tư? Đây là tình huống thường gặp khi nhiều gia đình phát sinh nhu cầu thực tế khác với kết quả bốc thăm.

Tuy nhiên, theo ông Lê Quang Huy – Phó Tổng Giám đốc BIC Việt Nam hiện chưa có quy định pháp lý chính thức cho phép đổi căn theo nhu cầu cá nhân. Chủ đầu tư chỉ có thể xem xét trong trường hợp đặc biệt, ví dụ khách hàng bỏ cọc, không nhận căn hoặc trong quỹ nhà phát sinh căn trống sau bốc thăm. Tuy vậy, số lượng căn hộ diện tích lớn thường rất hạn chế, nên khả năng đổi căn không phải lúc nào cũng khả thi.

Ông Huy khẳng định: người dân chỉ nên thực hiện các thủ tục theo thông báo chính thức, tránh tự ý thực hiện giao dịch có nguy cơ bị thu hồi căn hộ hoặc vi phạm quy định về nhà ở xã hội.

Tiêu chí ưu tiên người khuyết tật được xét thế nào?

Vấn đề ưu tiên trong xét duyệt hồ sơ cũng được nhiều người quan tâm, đặc biệt là trường hợp người khuyết tật. Theo quy định hiện hành, trong 12 nhóm đối tượng được mua nhà ở xã hội, không có một nhóm riêng dành cho người khuyết tật.

Tuy nhiên, yếu tố khuyết tật vẫn có ảnh hưởng trong quy trình xét duyệt. Nếu hai hồ sơ cùng thuộc một nhóm ưu tiên và có điều kiện tương đương, hồ sơ của người khuyết tật sẽ được xét trước. Tương tự, yếu tố giới tính nữ cũng được ưu tiên cao hơn trong các trường hợp tương đương. Ví dụ, nếu hai hồ sơ đều thuộc nhóm “thân nhân liệt sĩ”, hồ sơ của người phụ nữ sẽ được ưu tiên hơn người nam. Đây là cách thức mà cơ chế xét duyệt cố gắng mang lại sự nhân văn và hỗ trợ thêm cho những trường hợp yếu thế.

Cơ chế bốc thăm nhà ở xã hội không hoàn hảo nhưng là lựa chọn công bằng nhất hiện nay

Nhà ở xã hội luôn là câu chuyện của sự cân bằng giữa nhu cầu rất lớn và nguồn lực có hạn. Cơ chế bốc thăm ngẫu nhiên có thể khiến một số người chưa hài lòng, nhưng trong bối cảnh nhu cầu chênh lệch và khối lượng hồ sơ lớn, đây được xem là phương án minh bạch, khách quan và ít gây tranh chấp nhất. Thay vì lựa chọn cảm tính hay can thiệp thủ công vốn dễ tạo ra nghi ngờ bốc thăm ngẫu nhiên đang là công cụ bảo đảm sự bình đẳng tối đa trong một thị trường đặc thù.

Trong khi chờ đợi hành lang pháp lý hoàn thiện hơn, đặc biệt liên quan đến quyền đổi căn và các cơ chế linh hoạt hơn theo nhu cầu thực tế, người dân có thể an tâm rằng quy trình hiện tại vẫn hướng tới mục tiêu quan trọng nhất: phân phối nhà ở xã hội một cách công bằng, minh bạch và đúng với tinh thần nhân văn của chính sách an cư dành cho người thu nhập thấp.